Strategie zasilania w hodowli okresowej z zasilaniem: jak szybkość dozowania wyznacza gęstość komórek i wydajność formy rozpuszczalnej
Fermentacja o wysokiej gęstości komórek oznacza prowadzenie hodowli do stężenia biomasy znacznie wyższego niż to, które zapewnia zwykła porcja pożywki, poprzez stopniowe dodawanie źródła węgla zamiast podania całej ilości naraz. Technikę tę nazywa się hodowlą okresową z zasilaniem: pożywka zasilająca jest dozowana do zbiornika w trakcie procesu zgodnie ze zużyciem składników odżywczych przez komórki, co zmienia sposób wzrostu komórek i może podnieść zarówno wydajność, jak i jakość wytwarzanego przez nie białka rekombinowanego [6].
Ma to znaczenie, ponieważ wydajność objętościowa — gramy produktu na litr brzeczki — jest iloczynem dwóch wielkości, które nie zmieniają się równolegle: ilości biomasy w zbiorniku oraz ilości produktu wytwarzanej przez każdą komórkę. Wydzielanie białka heterologicznego zależy zarówno od stężenia biomasy, jak i od właściwej szybkości wydzielania produktu, a sama ta szybkość wydzielania nie jest stała przy zmianach właściwej szybkości wzrostu [4]. Zasilanie jest dźwignią, która ustawia obie te wielkości jednocześnie.
Zasilanie ograniczające wzrost, a nie maksymalizujące go
Najczęstszym rozwiązaniem jest zasilanie z ograniczeniem węgla: glukoza jest podawana na tyle wolno, że komórki stale jej nie mają w nadmiarze, więc to szybkość zasilania, a nie maksymalna zdolność komórek, wyznacza szybkość wzrostu. W układzie hodowli wytrząsanej E. coli opartym na enzymatycznym uwalnianiu glukozy proces przebiegał w trzech etapach: kontrolowany wzrost w trybie okresowym z zasilaniem ograniczonym glukozą do OD600 wynoszącego około 10, następnie dodanie stymulatorów wzrostu wraz z induktorem, co dawało efektywną syntezę białka w ciągu 3 do 6 godzin, a następnie okres powolnego wzrostu trwający od 16 do 21 godzin, w którym białko rekombinowane było powoli syntetyzowane i fałdowane [1]. Osiągnięto gęstości komórek odpowiadające 10 do 15 g l⁻¹ suchej masy komórek, a wydajności objętościowe rozpuszczalnego białka rekombinowanego były zwykle ponad 10-krotnie wyższe niż w standardowych hodowlach w pożywce LB, Terrific Broth lub pożywce z soli mineralnych [1]. Autorzy przypisują tę poprawę dobrze kontrolowanemu stanowi fizjologicznemu utrzymywanemu przez cały czas trwania procesu [1].
Kwestię jakości w tej pracy warto oddzielić od kwestii wydajności. Najbardziej poprawił się udział rozpuszczalnego — prawidłowo sfałdowanego — białka w zebranych komórkach [1]. Powolne, kontrolowane zasilanie nie tylko buduje biomasę; zmienia też stosunek produktu sfałdowanego do nieprawidłowo sfałdowanego, z którym trzeba sobie poradzić na dalszych etapach.
Hodowla okresowa z zasilaniem ograniczonym glukozą daje się też skalować. Cztery białka zawierające mostki disiarczkowe wytworzono w bioreaktorach ze zbiornikiem mieszanym, wykorzystując szczep E. coli z nienaruszonymi cytoplazmatycznymi szlakami redukującymi, ze współekspresją oksydazy sulfhydrylowej i izomerazy mostków disiarczkowych, w fermentacjach okresowych z zasilaniem glukozą na chemicznie zdefiniowanych pożywkach minimalnych [5]. Bez optymalizacji procesu oczyszczony ludzki fragment przeciwciała IgA 1 w formie jednołańcuchowej osiągnął 139 mg/l, a awidyna z jaj kurzych 71 mg/l, natomiast wydajności oczyszczonego ludzkiego hormonu wzrostu 1 i interleukiny 6 wyniosły około 1 g/l [5].
Kształt profilu zasilania
Jedna z grup modelowała iteracyjnie akumulację produktu w arkuszu kalkulacyjnym i użyła optymalizatora do znalezienia przebiegu zasilania w czasie, który maksymalizuje produktywność objętościową [4]. Znaleziona przez nich optymalna faza zasilania składała się z zasilania wykładniczego przy maksymalnej właściwej szybkości wzrostu, po którym następowała faza z liniowo rosnącą szybkością zasilania i w konsekwencji stale malejącą właściwą szybkością wzrostu [4]. Ocena doświadczalna w dwóch niezależnych hodowlach okresowych z zasilaniem dobrze korelowała z danymi zoptymalizowanego modelu i dała 2,2-krotną poprawę produktywności objętościowej [4].
Ten wynik daje użyteczny kształt, który warto przenieść do prac rozwojowych nad procesem: rosnąć szybko, dopóki budowa biomasy jest tania, a następnie celowo pozwolić, by szybkość wzrostu spadła, podczas gdy komórki nadal wytwarzają produkt. Podejście modelowe dopuszcza również dalsze ograniczenia biologiczne i technologiczne lub inne funkcje opisujące właściwą produktywność i wydajność biomasy jako dodatkowe dane wejściowe [4].
Temperatura jako część strategii zasilania
Szybkość zasilania nie jest jedyną zmienną pozostającą w rękach operatora w fazie zasilania. Technikę hodowli okresowej z zasilaniem ograniczonym temperaturą dla szczepu Pichia pastoris Mut+ porównano z tradycyjną hodowlą okresową z zasilaniem ograniczonym metanolem dla wydzielanego rekombinowanego białka fuzyjnego [2]. Proces z ograniczeniem metanolu dawał około 1 g l⁻¹, ale produkt był znacznie degradowany przez proteazy [2]. W procesie z ograniczeniem temperatury wydajność wzrosła do 2 g l⁻¹ produktu pełnej długości, przy czym nie zaobserwowano degradacji proteolitycznej [2].
Cytometria przepływowa wyjaśniła część tej różnicy. W procesie z ograniczeniem metanolu odsetek martwych komórek rósł szybko podczas początkowej fazy zasilania metanolem, osiągając około 12% po jakichś 40 do 70 godzinach zasilania metanolem [2]. W procesie z ograniczeniem temperatury szybkość obumierania komórek była niska i stała, osiągając 4% martwych komórek po około 150 godzinach zasilania metanolem, co korelowało z niższą aktywnością proteaz w supernatancie hodowli [2]. Właściwa aktywność oksydazy alkoholowej w procesie z ograniczeniem temperatury była 3,5 razy wyższa [2]. Autorzy proponują trzy współdziałające mechanizmy: ograniczenie proteolizy dzięki niższej temperaturze, ograniczenie proteolizy dzięki temu, że mniej komórek uległo lizie i uwolniło proteazy, oraz wyższą szybkość syntezy wynikającą z wyższej aktywności oksydazy alkoholowej [2].
Odrębne badanie P. pastoris, prowadzone na szczepie Δoch1 wytwarzającym peroksydazę roślinną, analizowało łącznie temperaturę, pH i tlen rozpuszczony w odniesieniu do fizjologii komórek, morfologii, lizy, produktywności i czystości produktu [7]. Hodowla w 30 °C dawała niski właściwy pobór metanolu podczas adaptacji i ryzyko nagromadzenia metanolu w trakcie procesu, natomiast 20 °C było bardzo korzystne zarówno dla produktywności, jak i czystości produktu [7]. Tworzenie skupisk komórek w tym szczepie było funkcją źródła węgla, a nie parametrów procesu, i szło w parze z lizą komórek [7].
Poza gospodarzami drobnoustrojowymi
Ta sama logika obowiązuje w układach ssaczych i glonowych. Hodowla okresowa z zasilaniem jest zwykle stosowana do produkcji białek rekombinowanych w komórkach CHO, gdzie pożywka zasilająca zawierająca wiele składników wpływa na charakterystykę wzrostu komórek i może poprawić zarówno wydajność, jak i jakość białka [6]. Mikroglony heterotroficzne osiągnęły gęstości komórek przekraczające 100 g l⁻¹ suchej masy komórek u gatunków Chlorella , Crypthecodinium i Galdieria dzięki kontrolowanemu dodawaniu organicznych źródeł węgla i energii w trybie okresowym z zasilaniem, w niedrogiej, dobrze zdefiniowanej pożywce mineralnej zwykle uzupełnionej glukozą [3].
Co może pójść nie tak i o co pytać
Kilka z tych badań pokazuje, że faza zasilania jest również momentem, w którym traci się produkt. W procesie z wykorzystaniem zmodyfikowanej E. coli do wytwarzania geraniolu 81,4% lotnego produktu zostało utracone w ciągu pierwszych 5 godzin fermentacji w układzie bez rozpuszczalnika, a większość pozostałej części została przekształcona biologicznie przez gospodarza w octan geranylu; dodanie mirystynianu izopropylu w celu utworzenia dwufazowego układu wodno-organicznego zapobiegło ulatnianiu, a w kontrolowanych warunkach fermentacji produkcja osiągnęła 2,0 g/l [8]. Wniosek ma charakter ogólny: ulepszony profil zasilania niewiele daje, jeśli w tym samym czasie produkt jest w zbiorniku zużywany, modyfikowany lub degradowany.
Dla producenta oceniającego proces lub partnera do przeniesienia procesu pytania wynikają wprost z dowodów. Co ogranicza wzrost w czasie zasilania — węgiel, temperatura czy oba te czynniki, i czy ten wybór jest uzasadniony danymi o lizie komórek i integralności produktu, a nie tylko mianem [2][7]? Czy profil zasilania to ustalona receptura, czy też został zoptymalizowany względem modelu zależności właściwej produktywności od właściwej szybkości wzrostu [4]? Czy podawana wydajność dotyczy rozpuszczalnego, oczyszczonego produktu, czy całkowitego białka ulegającego ekspresji, skoro te dwie wielkości mogą się mocno rozchodzić [1][5]? I czy proces jest prowadzony na chemicznie zdefiniowanej pożywce minimalnej, która czyni bilans węgla i azotu jawnym oraz przenoszalnym [5]? Wyższe wydajności objętościowe zmniejszają też objętość hodowli, co ogranicza czas i nakład pracy poświęcony na przetwarzanie końcowe [1]. W skali przemysłowej wydajne i ekonomicznie wykonalne wielkoskalowe bioprocesy pozostają trudną częścią nawet tam, gdzie wiedza podstawowa jest dostępna [3].
Bibliografia
- Krause M, Ukkonen K, Haataja T, Ruottinen M, Glumoff T, Neubauer A, Neubauer P, Vasala A. A novel fed-batch based cultivation method provides high cell-density and improves yield of soluble recombinant proteins in shaken cultures — Microbial cell factories, 2010-02-19.
- Jahic M, Wallberg F, Bollok M, Garcia P, Enfors SO. Temperature limited fed-batch technique for control of proteolysis in Pichia pastoris bioreactor cultures — Microbial cell factories, 2003-06-18.
- Bumbak F, Cook S, Zachleder V, Hauser S, Kovar K. Best practices in heterotrophic high-cell-density microalgal processes: achievements, potential and possible limitations — Applied microbiology and biotechnology, 2011-05-13.
- Maurer M, Kühleitner M, Gasser B, Mattanovich D. Versatile modeling and optimization of fed batch processes for the production of secreted heterologous proteins with Pichia pastoris — Microbial cell factories, 2006-12-11.
- Gąciarz A, Khatri NK, Velez-Suberbie ML, Saaranen MJ, Uchida Y, Keshavarz-Moore E, Ruddock LW. Efficient soluble expression of disulfide bonded proteins in the cytoplasm of Escherichia coli in fed-batch fermentations on chemically defined minimal media — Microbial cell factories, 2017-06-15.
- Xu WJ, Lin Y, Mi CL, Pang JY, Wang TY. Progress in fed-batch culture for recombinant protein production in CHO cells — Applied microbiology and biotechnology, 2023-01-17.
- Gmeiner C, Saadati A, Maresch D, Krasteva S, Frank M, Altmann F, Herwig C, Spadiut O. Development of a fed-batch process for a recombinant Pichia pastoris Δoch1 strain expressing a plant peroxidase — Microbial cell factories, 2015-01-08.
- Liu W, Xu X, Zhang R, Cheng T, Cao Y, Li X, Guo J, Liu H, Xian M. Engineering Escherichia coli for high-yield geraniol production with biotransformation of geranyl acetate to geraniol under fed-batch culture — Biotechnology for biofuels, 2016-03-11.

